“Oto wreszcie nasi misjonarze, którzy upadną do stóp Waszej Królewskiej Mości ofiarując swe pokorne służby. Jest ich tylko trzech czy czterech choć zamiar był wysłania ośmiu lub dziewięciu. Sądzę, że ci wystarczą na początek (…J Nie umieją języka krajowego, ale ponieważ mówią po łacinie, będą mogli od razu zająć się wychowaniem młodych alumnów tak w pobożności i praktyce cnót, jak i innych rzeczach, które znać i wykazywać maja “. (z listu św. Wincentego do królowej Marii Ludwiki Gonzagi z dnia 6.09.1651 r.)

1. Przybycie misjonarzy do Polski i pierwsze lata pracy

Pierwsza grupa misjonarzy została przysłana przez Wincentego a Paulo w listopadzie 1651 r. na życzenie królowej Marii Ludwiki Gonzagi. W jej skład wchodzili księża Lambert aux Couteaux, Wilhelm Desdames, subdiakon Mikołaj Guillot, kleryk Kazimierz Żelazewski, brat Jakub Posny. Królowa wpierw ofiarowała im drewniany domek położony w okolicy św. Krzyża w Warszawie, następnie wystarała się o beneficjum w Sokółce k. Białegostoku, a w 1653 roku - umożliwiła objęcie parafii św. Krzyża w Warszawie. Jednakże rozwinięcie pełnej działalności misjonarskiej było niemożliwe z powodu nieznajomości języka polskiego (koniecznego do przeprowadzania misji), jak również działań wojennych polsko-szwedzkich. Dopiero po 1657 roku rozbudowano Dom Świętokrzyski oraz podjęto budowę nowego kościoła św. Krzyża. Pierwotne zamierzenie św. Wincentego wyrażone w cytowanym wyżej liście, prowadzenia seminarium duchownego spełniło się w 1675 roku, kiedy utworzono przy św. Krzyżu seminarium externum (czyli seminarium dla diecezji), zaś w rok później seminarium internum (czyli nowicjat). W 1676 roku misjonarze osiedlili się w Chełmnie, a w 1682 roku w Krakowie, gdzie powierzono im zarząd Seminarium Zamkowego.

2. Powstanie Polskiej Prowincji i jej rozwój w XVIII w.

Rozpatrując rozwój działalności wincentyńskiej erygowanych domów na terenie Polski, przełożony generalny ks. Edmund Jolly podczas IV Konwentu Generalnego Zgromadzenia Misji odbywającego się w Paryżu w 1685 roku, podjął decyzję utworzenia Polskiej Prowincji Zgromadzenia Księży Misjonarzy. Pierwszym wizytatorem nowej prowincji został mianowany ks. Bartłomiej Tarło.
Wkrótce okazało się, jak wielkie możliwości pracy apostolskiej posiada ta prowincja. Do końca XVII wieku powstały jeszcze 4 domy w: Wilnie (Góra Zbawiciela 1685), Krakowie (Stradom 1686), Przemyślu (1687), Łowiczu (1689). Natomiast w XVIII wieku utworzono 33 domy: Mława (1712), Św.Wojciech k.Gdańska (1713), Lublin (1714), Płock (1717), Siemiatycze (1717), Gniezno (1718), Wlocławek (1719), Krasnystaw (1739), Horodenka (1743), Sambor (1743), Brzozów (1745), Śmiłowicze (1747), Lipowiec (1748), Lwów (1748), Zastaw (1748), Tykocin (1751), Łysków (1751), Orsza (1752), Krasław (1755), Warszawa (Szpital Generalny 1761), Głogów Malopolski (1762), Wilno (Seminarium św. Jerzego 1764), Lwów (Seminarium Katedralne 1765), Wornie (1775), Mikulińce (1779), Poznań (1781), Żytomierz (1783), Oświej (1786), Iłłukszta (1787), Mohylew (1788). Przez kilka lat utrzymywały się również domy utworzone we Wiedniu (1760), Tyrnawie na Slowacji (1762) i Vacz na Węgrzech (1762).
W chwili utworzenia Prowincja składała się z trzech domów, w których pracowało 27 misjonarzy (21 księży i 6 braci); w 1708 roku było już siedem domów z 49 misjonarzami (29 księży i 20 braci); w chwili I rozbioru Polski (1772) - 30 domów z 252 misjonarzami (193 księży i 59 braci).

3. Losy Prowincji podczas zaborów (1772-1864)

W tak owocnym okresie działalności misjonarzy nastąpiły wydarzenia polityczne, które przyniosły trudności materialne spowodowane utrata majątków ziemskich, jak również prześladowaniem zakonów przez zaborców. Cesarz Józef II w 1782 roku podpisał dekret zarządzający na terenie zaboru austriackiego kasatę większości klasztorów, zakonów, zgromadzeń, która objęła również misjonarzy: zlikwidowano 9 domów: Brzozów, Głogów Małopolski, Horodenka, Lipowiec, Lwów (2 domy), Przemyśl, Sambor. Natomiast w zaborze pruskim i rosyjskim pomimo ogólnego zubożenia fundacji, misjonarze mogli swobodnie prowadzić swoja działalność do początków XIX wieku, choć nie wolno było porozumiewać się z przełożonymi pozostającymi poza granicami wyznaczonymi przez rozbiory. W rezultacie uniemożliwiało to wizytatorom przeprowadzenie wizytacji całej Prowincji. Dlatego przełożony generalny Jan Cayla, mając na względzie dobro misjonarzy pracujących na ziemiach zabranych przez Rosję, utworzył w 1794 roku Prowincję Litewska Księży Misjonarzy, a pierwszym wizytatorem mianował ks. Andrzeja Pohla. Terytorium tej Prowincji nie ograniczało się tylko do samej Litwy, lecz obejmowało domy na Białorusi, Podolu, Ukrainie, Wołyniu, w Inflantach, Kurlandii, a z czasem w Koloniach Saratowskich nad Wolga. W jej skład weszły domy w: Wilnie (Góra Zbawiciela i Seminarium św. Jerzego), Iłlukszcie, Kraslawiu, Lyskowie, Mohylewie, Orszy, Oświeju, Śmiłowiczach, Worniach, Zasławiu, Żytomierzu. W późniejszych latach przyłączono Siemiatycze oraz utworzono domy w Białymstoku (1806), Wilnie (przy parafii św. Kazimierza 1815) i posiano misjonarzy do pracy w parafiach tzw. Koloniach Saratowskich (1820). Pozostałe domy tworzyły w tym czasie Prowincję Warszawską (taką nazwę przyjmujemy po utworzeniu Prowincji Litewskiej).

W latach trzydziestych XIX wieku pojawiły się trudności w prowadzeniu dalszej działalności apostolskiej. W 1832 roku wśród 202 klasztorów skasowanych po upadku powstania listopadowego znalazły się domy misjonarskie w Siemiatyczach i Śmiłowiczach. Drugi ukaz carski z 1842 roku nakazujący likwidację majątków klasztornych w guberniach zachodniej Rosji spowodował konieczność zamknięcia powstałych domów tracących środki utrzymania. Misjonarzom wolno było pozostawać w pracy duszpasterskiej na parafiach pod warunkiem przejścia pod jurysdykcje biskupów ordynariuszów. Zakazano przyjmować nowych kandydatów do wileńskiego seminarium internum, a scholastyków przeniesiono do seminariów diecezjalnych. Dom na Górze Zbawiciela we Wilnie przetrwa! do roku 1844, gdyż przebywali w nim emerytowani misjonarze, których następnie nakazano umieścić w klasztorze 00. Augustianów. W momencie ostatniej kasaty Prowincja Litewska liczyła 50 księży, 5 braci oraz 15 alumnów. Władze carskie zakazały używania nazwy “misjonarze” w urzędowych dokumentach. Natomiast w katalogach personalnych Zgromadzenia Misji wydawanych w Paryżu wymieniano ja do roku 1898 - tj, do czasu śmierci ostatniego misjonarza tejże Prowincji - ks. Konstantego Ejmonta.

Również na terenie zaboru pruskiego w latach trzydziestych XIX wieku doszło do kasaty domów misjonarskich. Wpierw zabrano majątki ziemskie, następnie zakazano głoszenia misji, wreszcie podjęto decyzję o kasacie domów kontemplacyjnych, do których mimo wnoszonych sprzeciwów zaliczono misjonarzy. Dlatego Zgromadzenie Misji zmuszone było wycofać swych członków pracujących na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego.

Przez pewien czas mogły jeszcze funkcjonować domy Prowincji Warszawskiej (nazwa ta pojawiła się od chwili odłączenia się Prowincji Litewskiej): 2 w Warszawie, Krakowie, Lublinie, Łowiczu, Mławie, Płocku, Tykocinie oraz Włocławku. Jednakże działalność patriotyczna Zgromadzenia w okresie przed jak i w czasie trwania powstania styczniowego doprowadziła do kasaty domów na terenie Królestwa Polskiego. W nocy z 27/28 listopada 1864 roku żołnierze rosyjscy wtargnęli do domu św. Krzyża w Warszawie, zebrali wszystkich misjonarzy i odczytali ukaz nakazujący kasatę placówek zgromadzenia. Trzech kapłanów pozostawiono do prowadzenia duszpasterstwa w parafii św. Krzyża, resztę wywieziono do domu emerytów w Łowiczu, następnie dając możliwość sekularyzacji bądź wyjazdu poza granice Królestwa. Tę pierwsza możliwość wykorzystała większość misjonarzy spośród 60 księży i 15 braci. Do Francji udał się wizytator ks. Walenty Dmowski oraz kilku księży. Około 14 misjonarzy spotkały kary za udział w manifestacjach patriotycznych lub samym powstaniu. Księża Rafał Drewnowski i Franciszek Kamiński zostali zesłani na Syberię, Stanisław Wojno - w głąb Rosji, Franciszka Jabłońskiego za ukrywanie powstańców osadzono w Cytadeli, a wielu innych wywieziono.

4. Prowincja Krakowska (1865-1918)

Po zniesieniu Prowincji Warszawskiej w granicach dawnej Rzeczypospolitej pozostały tylko 3 domy misjonarskie: w Krakowie na Stradomiu (1686) i na Klepaczu (1863) oraz w Chełmnie (1861). Decyzja przełożonego generalnego Jana Etienne dom chełmiński został przylaczony do Prowincji Niemieckiej (Kolonia), a domy krakowskie do Prowincji Austriackiej (Graz). Jednakże po zlikwidowaniu Prowincji Warszawskiej zdecydowano utworzyć Prowincję Krakowska, którą uważano za kontynuację Polskiej Prowincji Zgromadzenia Księży Misjonarzy. Akt erekcyjny został wydany 28 marca 1865 roku, czyli w 4 miesiące po kasacie w Królestwie Polskim. Siedziba wizytatora do roku 1912 został Dom Kleparski, zaś pierwszymi przełożonymi tej Prowincji francuscy misjonarze: ks. Piotr Henryk Oudiette (1865-1866) i ks. Piotr Soubieille (1866-1900). Początkowo liczyła ona 15 księży i 4 braci. Późniejszy systematyczny wzrost liczby powołań związany był z utworzeniem Małego Seminarium na Kleparzu (1878). Misjonarze erygowali domy we: Lwowie (1867), Jezierzanach (1890), Sokołówce (1894), Krakowie (Nowa Wieś Narodowa 1894), Witkowie Nowym (1898), Lwowie (Małe Seminarium 1899), Sarnikach Dolnych (1900), Kaczyce (1902), Białym Kamieniu (1903), Tarnowie (1903), Milatyniu Nowym (1906), Odporyszowie (1906), Olczy (1913). Niestety w wyniku ruchu germanizacyjnego (”Kulturkampf”) zmuszeni byli opuścić Chelmno od roku 1874 do 1912.

Na początku XX wieku wizytator Józef Kiedrowski podjął decyzję o rozpoczęciu pracy wśród emigracji polskiej. W 1902 roku wyraził zgodę wysłania jednego misjonarza do Kopenhagi, ale z nieznanych powodów do tego nie doszło. W 1903 roku na kilka miesięcy wyjechał do Londynu ks. Jan Dihm. Systematyczne duszpasterstwo rozpoczęto od 1903 roku wśród Polonii w Brazylii i Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, a od 1909 roku w Lotaryngii wśród robotników sezonowych. Następnie starano się otoczyć opieka emigrantów przebywających w Antwerpii w okresie poprzedzającym ich przedostanie się do Ameryki, w 1911 roku robotników sezonowych w Niemczech (w diecezji Hildesheim oraz w Hamburgu), a w 1913 roku w Danii. W 1914 roku prowincja krakowska liczyła 194 misjonarzy (106 księży, 46 alumnów i 42 braci) pracujących w 23 domach w Polsce, Europie Zachodniej, Ameryce Północnej i Południowej.

Okresem ponownych strat personalnych i majątkowych stała się I wojna światowa (1914-1918). Zawierucha wojenna uniemożliwiła kontakt wizytatora z poszczególnymi domami, szczególnie położonymi na terenach wschodnich. 32 księży zostało wcielonych do oddziałów wojskowych w charakterze kapelanów (25 do wojska pruskiego, 4 austriackiego, 3 polskiego), 41 alumnów do oddziałów liniowych i służb sanitarnych (przede wszystkim do wojska pruskiego) oraz 17 braci (10 do wojska austriackiego i 7 do wojska pruskiego). Na polach bitewnych poległo 6 alumnów i 5 braci, kilku misjonarzy zrezygnowało z dalszej drogi wincentyńskiej, 7 obrało służbę w wojsku polskim. Znaczne straty materialne poniosły kościoły i domy w Kaczyce i Milatyniu Nowym, splądrowane przez żołnierzy rosyjskich, w Odporyszowie spaliła się wieża kościelna, zaś domy stradomski i kleparski w połowie zajęto i przeznaczono na szpitale wojskowe.

5. Odrodzenie Polskiej Prowincji (1918-1939)

Po odzyskaniu niepodległości, w ramach II Rzeczypospolitej, doszło do odrodzenia Polskiej Prowincji Księży Misjonarzy. Ważnym dniem stał się 25 stycznia 1918 roku, kiedy to misjonarze powrócili do kościoła św. Krzyża w Warszawie, podejmując tamże również zadanie prowadzenia Konwiktu Teologicznego dla duchownych odbywających studia na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warszawskiego. Następnie utworzono domy w Pabianicach (1919), Wilnie (1920), Bydgoszczy (1926), Krakowie (Dom ks. Siemaszki 1926), Lyskowie (1935) oraz przy Śląskim Seminarium Duchownym w Krakowie (1935). Na życzenie prymasa Edmunda Dalbora rektorem Polskiej Misji Katolickiej we Francji utworzonej w 1922 roku został mianowany misjonarz - ks. Wilhelm Szymbor. W listopadzie 1929 roku wyjechała do Chin pierwsza grupa misjonarzy z Polski. Nieustannie również wysyłano nowych misjonarzy do Brazylii i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej (wkrótce podniesione do rangi wiceprowincji).

W 1939 roku Polska Prowincja Zgromadzenia Księży Misjonarzy posiadała 18 domów usytuowanych na terenie Polski, w których pracowało 132 księży i 62 braci, jeden dom z 6 księżmi we Francji, 3 domy z 9 księżmi w Rumunii, 2 domy z 28 księżmi i 2 braćmi na terenie Prefektury Apostolskiej Shuntehfu w Chinach, 5 domów z 38 księżmi i 2 braćmi w Stanach Zjednoczonych A.P., 7 domów z 38 księżmi i 1 bratem w Brazylii. Prowincja we własnych seminariach usytuowanych we Wilnie i Krakowie formowała 158 seminarzystów i scholastyków.

6. Druga wojna światowa i rozwój Prowincji po jej zakończeniu

Druga wojna światowa stała się dla Polskiej Prowincji Zgromadzenia Księży Misjonarzy okresem szczególnego świadectwa, podobnie jak i całego duchowieństwa polskiego. Pomimo przeszkód czasu wojny starano się prowadzić rozległą działalność w duchu św. Wincentego. Już 9 września 1939 roku na Rynku w Bydgoszczy rozstrzelano dwóch misjonarzy: księży Piotra Szarka i Stanisława Wagnera; następnie 1 listopada - superiora Jana Wagnera i Hieronima Gintrowskiego. Ogółem 12 księży, 4 braci i 1 alumn zginęło w obozach koncentracyjnych, 5 księży i 2 braci zostało rozstrzelanych, 3 księży zginęło w wyniku działań wojennych, a 1 kapłan zaginął. Ponadto w obozach koncentracyjnych i więzieniach przebywało 26 księży, 4 braci i 3 alumnów. Prowincja poniosła również poważne straty materialne - utracono kościoły i majątki na terenach wschodnich przyłączonych do ZSRR, kościół św. Krzyża w Warszawie został zrujnowany (w okresie powstania warszawskiego w 1944 r.), a w Bydgoszczy hitlerowcy opuszczając miasto podpalili Bazylikę św. Wincentego a Paulo. Wraz z przesiedleńcami misjonarze przenosili się na Ziemie Zachodnie, na których brakowało kapłanów prowadzących duszpasterstwo. Wkrótce utworzyli domy w: Słubicach (1945), Żaganiu (1945), Grodkowie (1946), Iłowie (1946), Wrocławiu (1947), Rokitnie (1953). Podjęli się również zadania formacji duchowieństwa w Diecezjalnym Seminarium w Gorzowie Wielkopolskim (1947) oraz w Biskupim Seminarium Duchownym w Gdańsku (1957).
Niestety, z powodu przemian wywołanych ruchami rewolucyjnymi w Chinach w 1947 roku prowincja polska była zmuszona wycofać swych członków, którzy w większości zostali skierowani do pracy wśród Polonii w Brazylii i Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. W 1969 roku powstała samodzielna Prowincja Kurytybska, a w 1975 roku - Prowincja Nowa Anglia w Ameryce Północnej. Misjonarze polscy od 1970 roku rozpoczęli pracę misyjną na Madagaskarze, a od 1976 roku - w Zairze (Demokratyczna Republika Kongo).

  • Share/Bookmark